Historyczny obraz

W starożytnej Grecji ochronę miasta symbolicznie zapewniała drewniana figurka bogini Pallas Ateny, przeniesiona według legendy z Troi. Później określeniem palladium zaczęto nazywać obrazy lub reliefy pełniące funkcję ochronną. Metalowy relief Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus, który według podania miał wędrować od św. Metodego przez św. Ludmiłę aż do św. Wacława, czczono jako przedmiot szczególnej mocy opiekuńczej i zaczęto o nim mówić jako o Palladium ziemi czeskiej. Stał się wzorem dla szeregu gotyckich obrazów, do których należy także Madonna świętowicka. Jej wierną kopię, namalowaną temperą na trzech deskach z sosny alpejskiej pokrytych płótnem konopnym, posiadał również szlifierz drogich kamieni Dionysio Miseroni. Obraz był wystawiony na jego domu na rogu Rynku Staromiejskiego i ulicy Železnej, a podczas szwedzkiego oblężenia w 1648 roku mieszkańcy Pragi modlili się przed nim o ocalenie miasta. Wówczas burmistrz Mikuláš František Turek ze Strumfeldu i Rosenthalu nosił go po murach i na Most Karola, aby dodawać otuchy obrońcom. Po zawarciu pokoju mieszkańcy Pragi przypisywali swoje zwycięstwo wstawiennictwu Matki Bożej.

Kolumna została wzniesiona w latach 1650–1652 przy wsparciu cesarza Ferdynanda III., który pojmował ją jako dar wotywny za „obronę i wyzwolenie miasta”. Ozdobę rzeźbiarską prowadził Jan Jiří Bendl, pierwszy wielki czeski rzeźbiarz barokowy. Jego twórczość rzeźbiarska należy do najwcześniejszych dzieł barokowych w ziemiach czeskich. Zarazem kolumna ta stała się pierwszą Kolumną Maryjną w Czechach. Wzniesiono ją w miejscu, gdzie w 1632 roku żołnierze sascy po zajęciu Pragi dopuścili się grubego znieważenia Palladium, które ukradli w Starej Boleslavi.

O tym, jak szybko i z jaką powagą rozpoczęto budowę, świadczy zapis z 22 kwietnia 1650 roku w księdze pamiątkowej Starego Miasta Praskiego. Dokument odnotowuje decyzję rady miejskiej, która powierzyła Dionýsowi Misseroniemu, znaczącemu zarządcy zbiorów królewskich, nadzór nad budową. Kamień węgielny położono już 26 kwietnia 1650 roku. Zapis wyraźnie stwierdza, że kolumna wznoszona jest jako dziękczynienie za ocalenie miasta – a więc nie tylko jako dzieło sztuki, lecz jako wyraz zbiorowej pamięci i duchowej wdzięczności. Obraz związany z wstawiennictwem za ocalenie życia broniących się mieszkańców Pragi został umieszczony w świętej przestrzeni pośrodku kolumny. Pod tym względem praska Kolumna Maryjna wyraźnie różni się od starszych kolumn maryjnych na północ od Alp – monachijskiej na Marienplatz (1638) i wiedeńskiej na Am Hof (1647), co stawia ją w zupełnie wyjątkowej kategorii wśród kolumn maryjnych.

Podczas pruskiego oblężenia Pragi w roku 1757 kula armatnia uderzyła w anioła pokonującego diabła i rozbiła tę rzeźbę. W XIX wieku jej miejsce zajął nowoczesny odpowiednik, na który jednak podczas wymiany korynckiej głowicy kolumny z powodu jej zwietrzenia spadła belka drewnianego rusztowania i poważnie go uszkodziła. Kolumna stała na Rynku Staromiejskim 268 lat, aż do 3 listopada 1918 roku, kiedy została obalona przez tłum. Tłum ruszył następnie w kierunku Mostu Karola z zamiarem zrzucenia do Wełtawy również tamtejszych rzeźb, czemu przeszkodziła jednak uzbrojona straż. Atmosfera pierwszych dni ogłoszonej republiki pełna była euforii, ale też nastrojów antykatolskich. Już wkrótce po obaleniu kolumny pojawiły się pierwsze starania o jej odbudowę, prowadzone przede wszystkim przez stowarzyszenia katolickie. Inicjatywy te jednak zawiodły, ponieważ polityczna reprezentacja pierwszej republiki była silnie nastawiona przeciwko kościołowi, a debata publiczna obciążona historycznymi mitami. Mity te stały się później podstawą komunistycznej propagandy antykościelnej, która je jeszcze wzmocniła.

Odbudowa kolumny w XXI wieku byłaby niezwykle wymagająca nawet bez tych historycznych obciążeń. Wymagała połączenia starannego gromadzenia dokumentów historycznych i archiwalnych fotografii, badań archeologicznych, pomiarów i nowoczesnych obliczeń statycznych. Projektanci i restauratorzy korzystali z zachowanych fragmentów przechowywanych w Lapidarium Muzeum Narodowego, starych rysunków, opisów i archiwalnych fotografii. Każdy detal musiał zostać zrekonstruowany z maksymalną wiernością – od proporcji aż po strukturę powierzchni. Nowoczesna technologia umożliwiła znalezienie odpowiedniego substytutu dla oryginalnego piaskowca z nieistniejących już kamieniołomów, podczas gdy tradycyjne kamieniarstwo i rzeźbiarstwo zapewniło, że ostateczny wygląd wiernie odpowiada barokowemu oryginałowi.

Kolumna Maryjna stoi dziś nie tylko jako przypomnienie o barokowej pobożności, lecz także jako świadectwo jej głębokiego zakorzenienia w historii Pragi. Jej historia łączy średniowieczną czcią maryjną, sztukę barokową, dramatyczne wydarzenia lat 1632, 1648, 1757 i 1918 oraz dążenie do odbudowy pamięci narodowej, której komunistyczna cenzura już nie ogranicza. Kolumna Maryjna stoi dziś ponownie jako symbol ciągłości wartości, opartej na greckim myśleniu, prawie rzymskim i etyce chrześcijańskiej, której nawet okrucieństwa całego XX wieku nie zdołały zerwać.